• Đông Phương Sài Gòn
  • Thiết kế Nội Ngoại Thất
  • Công Trình Công Cộng
  • Phong Thủy Xây Dựng
  • Kiến Trúc
  • www.dongphuongsaigon.com

Lý luận Phê bình – Kiến trúc Việt Nam những năm 2010 – 2014

Năm 2004, Viện Nghiên cứu Kiến trúc – Bộ Xây dựng phối hợp với Hội KTS Việt Nam đã tổ chức Hội thảo toàn quốc về “Công tác Lý luận phê bình Kiến trúc”. Khi đó, với tư cách Viện trưởng Viện Nghiên cứu kiến trúc, tôi có hai báo cáo đề dẫn: “Đánh giá chung về trình độ phát triển lý luận kiến trúc ở Việt Nam và những vấn đề đặt ra” và “Để phê bình kiến trúc sôi động và hiệu quả hơn trong đời sống kiến trúc Việt Nam”.

Iresort - Khu nghỉ dưỡng Suối Khoáng nóng - Công trình kiến trúc Xanh 2012 - KTS Nguyễn Hòa Hiệp

Iresort – Khu nghỉ dưỡng Suối Khoáng nóng – Công trình kiến trúc Xanh 2012 – KTS Nguyễn Hòa Hiệp

Tới nay, sau 10 năm – một khoảng thời gian không dài đối với một đời người, còn đối với sự nghiệp lý luận phê bình của một nền kiến trúc thì là quá ngắn, thậm chí chỉ như một thoáng thoảng qua – những kết luận của các tham luận đó hầu như vẫn còn nguyên giá trị.

Vì vậy, trong bài viết “Lý luận – phê bình kiến trúc Việt Nam những năm qua 2010 – 2014”, tôi chỉ xin sơ bộ nhìn nhận đánh giá các hoạt động của BCH Hội KTS Việt Nam sau 4 năm của nhiệm kỳ VIII trong lĩnh vực lý luận và phê bình kiến trúc. Đồng thời, bạn đọc có nhu cầu có thể tham khảo nguyên văn 2 báo cáo đề dẫn nói trên qua Kỷ yếu Hội thảo và Kỷ yếu Đại hội VII – Hội KTS Việt Nam.

 Nhà hát Taichung , 2005 - Đài Loan Giải thưởng Pritzker 2013: Toyo Ito - Nhật Bản

Nhà hát Taichung , 2005 – Đài Loan
Giải thưởng Pritzker 2013: Toyo Ito – Nhật Bản

Nhìn nhận xu hướng phát triển kiến trúc thế giới trong thế kỷ XXI
Hơn một thập niên đầu của thế kỷ XXI đã trôi qua với bao biến động bất ổn tiên đoán nhiều tai họa khôn lường: Cuộc khủng hoảng kinh tế nói chung và năng lượng nói riêng đã lôi kéo toàn thế giới, các nước giàu cũng như nghèo, phải gồng mình chống đỡ… Các cuộc nội chiến và chiến tranh cục bộ xảy ra ở khắp các châu lục, từ Châu Phi, Trung Đông, đến Châu Âu, Châu Á… đã cướp đi hàng vạn sinh mạng, khiến hàng triệu người không còn chốn nương thân,… Các thiên tai thảm họa sóng thần, nước biển dâng, các vụ nổ nhà máy điện hạt nhân ngày một dồn dập bất ngờ… Các hiện tượng bất ổn về kinh tế, xã hội, các thảm họa nói trên ở mức độ trực tiếp hay gián tiếp đều xuất phát từ nguyên nhân: môi trường sinh thái (tự nhiên và nhân văn) đã và đang có nguy cơ bị phá vỡ, cùng với sự biến đổi khí hậu đã hiển hiện trước nhân loại như một cảnh báo xa cho ngày “tận thế” của trái đất.

Trước bối cảnh đó, nhân loại nói chung trong đó có giới KTS đã dồn hết sức lực vào duy nhất một công việc – Đó là làm sao để xây dựng được một thế giới phát triển bền vững, trong đó mỗi một quốc gia phải tiến tới xây dựng nền kinh tế xã hội phát triển bền vững… và tất nhiên kiến trúc cũng phải theo định hướng phát triển bền vững.

Thế kỷ XXI, người ta không còn quan tâm tới kiến trúc “Hậu hiện đại” với sự sáng tạo thẩm mỹ – nghệ thuật mới trên nền những giá trị nghệ thuật cổ điển… người ta cũng không quan tâm tới kiến trúc “Hightech” với những thành tựu công nghệ cao sáng tạo ra những kỷ lục kết cấu không gian mới chưa từng có… Mà người ta quan tâm tới việc xây dựng những công trình kiến trúc xanh – những công việc đơn giản song thiết thực nhằm đảm bảo môi trường tự nhiên, môi trường xã hội, tạo dựng cuộc sống an lành, bình yên, bền vững cho con người. Các tinh hoa của kiến trúc bản địa truyền thống được khơi lại, gìn giữ và phát huy, các thành tựu công nghệ cao cấp nhất, hiện đại nhất được sử dụng cho việc tái tạo năng lượng, ứng dụng năng lượng sạch, tự nhiên: gió, ánh sáng mặt trời… nhằm bảo vệ môi trường, chống biến đổi khí hậu…

Thử nhìn nhận giải thưởng Pritzker (được coi như giải Nobel kiến trúc nhằm tôn vinh những đóng góp phù hợp cho nhân loại, cho môi trường xây dựng thông qua nghệ thuật kiến trúc) trong ba năm gần đây để thấy được định hướng phát triển kiến trúc thế giới trong thế kỷ XXI ra sao?
- Giải thưởng Kiến trúc Pritzker 2012 được trao cho KTS Whang Shu (Trung Quốc) với các tác phẩm không lớn về quy mô, song sâu sắc về ý nghĩa nhân văn xã hội, đặc biệt là sự khai thác sáng tạo giá trị kiến trúc truyền thống bản địa. Ngài Thomas J.Pritzker – Chủ tịch quỹ tài trợ Hyatt nhận xét: “Trong những thập kỷ tới, sự thành công của quá trình đô thị hóa ở Trung Quốc sẽ trở nên rất quan trọng, đặc biệt với sự cần thiết phải hài hòa với văn hóa cũng như tập tục ở khu vực nông thôn. Cơ hội thiết kế quy hoạch đô thị chưa từng có ở Trung Quốc sẽ luôn là kết hợp truyền thống lâu dài, độc đáo của quá khứ và nhu cầu phát triển bền vững trong tương lai” .

- Giải thưởng Kiến trúc Pritzker 2013 được trao cho KTS Toyo Ito (Nhật Bản) nhằm tôn vinh ý tưởng cao cả “Kiến trúc vì cộng đồng”. Một trong những công trình quan trọng của Ito là dự án “Home for All” (Ngôi nhà cho tất cả mọi người). Theo Ito, những nguyên lý cơ bản của kiến trúc hiện đại được nêu lên trong “Home for All” là “Trong thời kỳ hiện đại, kiến trúc thường được đánh giá cao bởi tính độc đáo của nó. Bởi vậy mà những vấn đề chủ yếu như: Tại sao công trình được xây, xây cho ai… ? lại thường bị bỏ quên. Trong vùng thảm họa, nơi mà mọi thứ đã mất, lại cho chúng ta cơ hội để có cái nhìn mới bắt đầu lại từ đầu, và đó chính là kiến trúc. Dự án “Home for All” có thể là một loạt công trình nhỏ nhưng đã nêu lên vấn đề sống còn về hình thức cần thiết của kiến trúc trong kỷ nguyên hiện đại – thậm chí nêu lên vấn đề về những chủ đề nguyên thủy nhất, ý nghĩa nhất của kiến trúc”.

- Giải thưởng Kiến trúc Pritzker 2014 được trao cho KTS Shigeru Ban (Nhật Bản) với những công trình đơn giản có cấu trúc bằng những vật liệu kém bền vững: ống giấy… song có ý nghĩa nhân văn bền vững bởi mục đích của nó là cứu sống cho hàng vạn người tị nạn do thảm họa nhân tạo (chiến tranh) hay thảm họa thiên nhiên gây ra. Ông từng suy nghĩ khi thấy những hình ảnh kinh hoàng về người tị nạn ở Rwanda: “Tôi thấy rằng phần lớn các quốc gia châu Phi có khí hậu nhiệt đới, nhưng Liên Hợp Quốc (LHQ) lại đưa cho họ những tấm nhựa mỏng không đủ giữ ấm vào mùa mưa. Ngoài ra, các giải pháp của LHQ đưa ra đã khiến vấn đề phá rừng nghiêm trọng vì hơn 2 triệu người tị nạn phải chặt cây để gia cố cho mái nhà nhựa của họ. Để khắc phục tình trạng này, LHQ cung cấp các ống nhôm thay cho cây, nhưng người tị nạn lại bán chúng để lấy tiền. Tôi nghĩ rằng chúng tôi có thể gia cố chỗ ở của họ, nên tôi đã liên lạc với Cao ủy LHQ về người tị nạn (UNHCR) ở Geneva. Tôi đề xuất dùng ống giấy thay vì ống nhôm, và họ đã đồng ý để tôi làm cố vấn phát triển ý tưởng này”.

Qua Giải thưởng Pritzker ba năm trở lại đây, có thể thấy rõ một điều – nhân loại đang hướng tới một thế giới phát triển lành mạnh, bền vững, trong đó kiến trúc cũng phải là kiến trúc phát triển bền vững – kiến trúc xanh.

Từ xu hướng phát triển của kiến trúc thế giới soi rọi cho sự phát triển của kiến trúc nước nhà trong những năm gần đây, chúng ta có thể thấy được những thành công cũng như tồn tại trong hoạt động lý luận phê bình kiến trúc của Hội KTS Việt Nam trong nhiệm kỳ VIII:
Công tác lý luận Kiến trúc

Trong xu thế chung của thế giới tiến tới xây dựng nền kiến trúc xanh nhằm đối phó với vấn nạn ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu toàn cầu, ngay trong Nghị quyết Đại hội Toàn quốc lần VIII – Hội KTS Việt Nam đã khẳng định xu hướng tất yếu và duy nhất đúng cho Kiến trúc Việt Nam thế kỷ XII là Kiến trúc Xanh – Kiến trúc Bền vững: “Kiến trúc thế giới và khu vực đang chuyển sang một thời đại mới, thời đại của công nghệ cao, tiết kiệm năng lượng, với các kiến trúc sinh thái, kiến trúc xanh. Kiến trúc Việt Nam coi đó là thách thức và thời cơ để tiếp cận, bứt phá, bắt kịp với thời đại, đưa kiến trúc Việt Nam vượt qua tụt hậu, hướng tới hợp tác và phát triển. Thái độ của chúng ta là đoàn kết hợp tác, chịu khó học hỏi tiếp thu kinh nghiệm, không ngừng sáng tạo, tự tin để vươn lên làm chủ nghề nghiệp, làm chủ sự nghiệp” (trích Nghị quyết Đại hội VIII – Hội KTS Việt Nam).

Đại hội cũng cho ra mắt Hội đồng Kiến trúc Xanh cùng với việc công bố Bản tuyên ngôn Kiến trúc Xanh. Có thể nói, đây là một sự kiện thể hiện sự quyết tâm to lớn của Ban chấp hành Hội nhiệm kỳ VIII, trong việc theo đuổi và hội nhập với sự phát triển Kiến trúc thế giới. Tiếp sau đó là nhiều hoạt động triển khai công việc có tính chất lý luận kiến trúc này:
1. Mở Hội nghị tổng kết và cho in thành sách kết quả nghiên cứu về Kiến trúc sinh thái.
2. Tiến hành nghiên cứu và lập tiêu chí kiến trúc xanh của Hội KTS Việt Nam.
3. Tổ chức cho đăng ký và xét chọn công nhận các công trình kiến trúc xanh Việt Nam đợt đầu (công nhận 11 Công trình Kiến trúc Xanh trong tổng số 27 công trình đăng ký).
4. Tổ chức Hội thảo, Triển lãm Kiến trúc Xanh tại cả hai miền Hà Nội và TP HCM.
5. Ra tuyên bố chính thức 5 tiêu chí Kiến trúc Xanh Việt Nam:
- Tiêu chí 1: Địa điểm bền vững
- Tiêu chí 2: Sử dụng tài nguyên năng lượng hiệu quả
- Tiêu chí 3: Chất lượng môi trường trong nhà tốt
- Tiêu chí 4: Kiến trúc tiên tiến bản sắc
- Tiêu chí 5: Tính xã hội nhân văn bền vững
6. Tổ chức phát động và tuyển chọn thành công 10 công trình kiến trúc xanh năm 2014
7. Tạp chí Kiến trúc và các cơ quan truyền thông của Hội KTS Việt Nam thường xuyên đăng tải các bài viết về lý thuyết kiến trúc bền vững, Kiến trúc Xanh trong xây dựng phát triển đô thị thuộc chuyên mục lý thuyết kiến trúc.

Các hoạt động trên dù còn nhiều điều cần bàn bạc và xem xét song thực tế đã phát huy hiệu quả to lớn trong giới KTS và toàn xã hội. Ở các nhiệm kỳ trước trong khi thế giới sôi động với xu hướng kiến trúc sinh thái, kiến trúc xanh phát triển bền vững thì chúng ta như những lữ khách cô độc loay hoay với việc chống kiến trúc nhà chóp, chống kiến trúc nhại cổ, nhại Pháp với mong muốn trong vô vọng tìm thấy bản sắc kiến trúc Việt Nam… Vậy nên, có thể ghi nhận ở nhiệm kỳ này đây là lần đầu tiên trong hoạt động lý luận phê bình kiến trúc chúng ta đã theo đuổi và phần nào hòa nhập chung vào những vấn đề cấp bách đương đại về lý luận kiến trúc của Thế giới. Giới KTS đã bắt đầu quan tâm và tìm hiểu về Kiến trúc Xanh. Một số KTS đặc biệt là trong giới trẻ đã đi tiên phong trong lĩnh vực này. Dư luận xã hội đã bắt đầu làm quen với Kiến trúc Xanh dù chỉ là cảm tính và dần nhận thức được tầm quan trọng của nó…
Tuy nhiên các hoạt động lý luận kiến trúc trên vẫn còn nặng về bề nổi, phong trào, về nội dung thực chất vẫn còn cảm giác thiếu cơ sở khoa học chắc chắn. Các tiêu chí Kiến trúc Xanh nặng về định tính, nhẹ về định lượng và chính vì vậy kết quả bình chọn Công trình Kiến trúc Xanh vẫn còn có ý kiến cho rằng nặng về cảm tính, nhẹ về lý tính.

Đó là những điểm khó tránh khỏi trong bước đi ban đầu của nền kiến trúc Việt Nam còn lạc hậu và yếu kém. Chúng ta chủ yếu mới dừng ở nghiên cứu ứng dụng kiến trúc xanh “đơn giản” (có thể hiểu là kiến trúc xanh “thụ động”), nghĩa là vận dụng cách ứng xử của cha ông trong việc thích ứng với điều kiện tự nhiên, khí hậu môi trường như chọn vị trí khu đất, sắp xếp hướng nhà, sử dụng vật liệu tự nhiên địa phương… Gần đây, mới xuất hiện những công trình kiến trúc xanh ứng dụng công nghệ cao (có thể hiểu là KTX “chủ động”) phần lớn do các nhà tư vấn nước ngoài thiết kế. Chúng ta chưa có các chuyên gia trong lĩnh vực này, chúng ta chưa có nhiều công trình thực tiễn đáp ứng tiêu chuẩn xanh của thế giới. Sách vở lý thuyết về kiến trúc xanh, tiêu chuẩn kiến trúc xanh của thế giới đến với chúng ta nhiều, song thiếu đồng bộ, chưa được biên dịch cẩn thận, lõm bõm, mỗi nơi, mỗi người quan niệm một cách không thống nhất, về quản lý Nhà nước, hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật cơ sở có liên quan tới kiến trúc xanh của chúng ta còn thiếu… không đồng bộ

Tất cả những điều trên đều nằm trong các nguyên nhân chung của những yếu kém về lý luận kiến trúc Việt Nam.
Một tồn tại không thể không nhắc đến là mảng lý luận quy hoạch kiến trúc nông thôn còn quá mờ nhạt nếu không muốn nói là trống vắng. Mặc dù, Hội KTS Việt Nam đã có rất nhiều cố gắng trong việc tổ chức các cuộc thi thiết kế nhà ở nông thôn, nhà ở vùng bão lũ… và thậm chí đã xây dựng thí điểm thành công một số mẫu nhà ở chống lũ ở miền Trung, song đó chỉ là những điểm sáng đơn lẻ, hiệu quả hạn chế, chưa có sức lan tỏa. Việc quy hoạch nông thôn các làng xã theo kiểu thiết kế điển hình phổ biến trong những năm qua thể hiện sự cứng nhắc, máy móc và nhầm lẫn trong việc hiểu biết “nông thôn mới”. Quy hoạch kiến trúc nông thôn mới phải lấy việc chuyển đổi cơ cấu sản xuất trên cơ sở hệ thống kỹ thuật cao, tạo những sản phẩm nông nghiệp chất lượng, có sức cạnh tranh mới có thể tạo dựng được diện mạo nông thôn mới và nâng cao chất lượng sống cho người nông dân…

Công tác phê bình kiến trúc
Trong “Định hướng phát triển Kiến trúc Việt Nam đến năm 2020” đã được Thủ tướng phê duyệt có ghi rõ nhiệm vụ của phê bình kiến trúc: “tìm ra cái đúng, cái sai; cái hay, cái dở; cái độc đáo, mới mẻ, cũng như cái kém cỏi của tác phẩm kiến trúc và của tác giả, từ đó có định hướng đúng đắn cho công tác sáng tác, hướng dẫn tốt dư luận xã hội và thị hiếu công chúng nhằm phát huy dân chủ trong sáng tạo và sự tham gia của dân cư trong phát triển kiến trúc”.

Trên thực tế chúng ta mới chú trọng và quan tâm tới phần đầu – tức là phần khen, còn ngại và né tránh phần sau – tức là phần chê. Tạp chí Kiến trúc thường xuyên giới thiệu các tác phẩm sáng tác kiến trúc tốt, đoạt giải trong các cuộc thi tuyển chọn công trình kiến trúc cũng như giới thiệu các dự án quan trọng, chất lượng kiến trúc tốt trong chuyên mục các “Dự án làm đẹp đất nước”. Và gần đây các Giải thưởng Kiến trúc Quốc gia cũng như các Công trình Kiến trúc Xanh 2012, 2014 đã được tôn vinh giới thiệu phân tích trên Tạp chí Kiến trúc

Giải thưởng Kiến trúc Quốc gia được duy trì đều đặn, Giải thưởng Loa thành cũng được tiến hành hàng năm đã phát huy tác dụng động viên giới kiến trúc nói chung và sinh viên kiến trúc nói riêng say sưa nhiệt huyết với nghề.

Về phần chê phải thẳng thắn thừa nhận chúng ta chưa quan tâm nếu không muốn nói là né tránh.
Dường như trong bốn năm qua, công tác phê bình kiến trúc chỉ được thể hiện ở công tác phản biện xã hội của Hội, đóng góp cho đồ án quy hoạch xây dựng Hà Nội mở rộng và một số dự án cụ thể: quy hoạch kiến trúc cầu vượt Đàn Xã Tắc, Bảo tồn phát huy giá trị Khu Phổ Cổ Hà Nội, Làng cổ Đường Lâm, Bảo tồn gìn giữ cầu Long Biên…

Nhìn nhận một cách khách quan có thể thấy nguyên nhân dẫn tới yếu kém trong công tác phê bình kiến trúc vẫn là do:
- Chưa xác định mục tiêu đối tượng của Phê bình Kiến trúc
- Thiếu cơ sở khoa học – thiếu lý luận kiến trúc
- Thiếu lực lượng chuyên gia làm công tác phê bình – Dư luận xã hội và ngay bản thân giới kiến trúc chưa nhận thức được vai trò của phê bình kiến trúc, chưa coi đó là một nghề mang tính chuyên nghiệp cao.

Giải pháp kiến nghị
Để tạo điều kiện phát triển công tác lý luận phê bình kiến trúc xin đề xuất kiến nghị một số vấn đề sau:
a. Bộ Xây dựng cho tổ chức xem xét nghiên cứu lại Định hướng phát triển kiến trúc Việt Nam phù hợp với xu thế kiến trúc thế giới phù hợp với mục tiêu xây dựng nền kiến trúc hiện đại – giàu bản sắc cho kiến trúc Việt Nam làm cơ sở cho việc triển khai các công tác lý luận – phê bình kiến trúc.
b. Nhìn nhận lại việc nghiên cứu, tiếp thu các quan điểm lý luận kiến trúc phương Tây, phương Đông, trong đó có các vấn đề về mỹ học, văn hóa học, xã hội học… theo quan điểm, tư duy học thuật, tư duy lý luận mới để phát hiện những điểm tương đồng, dị biệt, các vấn đề mang tính quy luật, độc đáo, so sánh đối chiếu, đánh giá, vận dụng để hoàn thiện và phát triển lý luận kiến trúc ở Việt Nam.
c. Đổi mới chương trình, cách thức đào tạo lý luận kiến trúc tại các trường đại học chuyên ngành theo hướng tiếp cận đồng bộ, toàn diện, từ gốc của lý luận kiến trúc trong và ngoài nước với mục tiêu, sản phẩm không những là các KTS sáng tác nắm vững được lý luận mà còn là nguồn nhân lực nghiên cứu lý luận kiến trúc ở nước ta.
d. Gắn lý luận với phê bình và sáng tác thành cụm khối luôn tương hỗ, thúc đẩy nhau. Vấn đề này đòi hỏi sự đồng bộ trong hoạch định đường hướng phát triển không chỉ của từng lĩnh vực mà bao hàm tổng thể bước đi của kiến trúc Việt Nam.
e. Viện Kiến trúc Quốc gia (mới được tái thành lập đầu năm 2014) phải tiếp tục đảm nhận vai trò nghiên cứu lý luận phê bình kiến trúc như tự thân nó vốn có cả trong lĩnh vực nghiên cứu lẫn trong đào tạo các nhà lý luận phê bình cho nền kiến trúc nước nhà.

GS.TS.KTS Nguyễn Việt Châu

Tin Khác

Trang 1 / 1
Liên Hệ Chúng Tôi
Go Top